BLOG

Socrates ontmoet Hartmut Rosa

Over resonantie
Resonantie is een kernwoord in de ideeën van Hartmut Rosa, de Duitse socioloog die zich onder andere bezighoudt met thema’s als versnelling en vervreemding in ons huidige tijdsgewricht. Wat is resonantie precies? Socrates zou zonder twijfel geïntrigeerd zijn door de term en op zoek gaan naar definiërende kenmerken aan de hand van concrete voorbeelden van zijn gesprekspartners.
Rosa doet dat ook en onderscheidt er vier:
1 - Aanraking
Iets van buitenaf raakt je. Een uitzicht bijvoorbeeld, een kunstwerk, een idee, een persoon, een specifiek moment. Je ervaart deze figuurlijke aanraking als betekenisvol of belangrijk.

2 - Respons
Er kan alleen sprake zijn van resonantie wanneer je een reactie ervaart op het moment van aanraking of een reactie geeft. Voorbeelden van zo’n reactie zijn kippenvel, rillingen, een uitroep of verzuchting.

3 - Transformatie Een resonantie-ervaring verandert ons, in meer of mindere mate. Soms is die verandering groots en blijvend, bijvoorbeeld vanwege een inzicht met vérstrekkende gevolgen. Soms is de verandering klein en tijdelijk, zoals een verbetering of verslechtering van je humeur.

4 - Onbeschikbaarheid Tot slot is er de realisatie dat resonantie niet op afroep beschikbaar is. Denk aan een familieavond tijdens de kerstdagen, waarvan we zó graag willen dat die gezellig verloopt. En ook niet te voorkomen; denk aan een onverwachte ontmoeting in de trein. Een essentieel onderdeel van resonantie vormt de verandering in onze verhouding tot de wereld, die het gevolg is van het geraakt zijn. De manier waarop die plaatsvindt en het resultaat van de verandering zijn niet te voorspellen, onder controle te houden of te managen.


‘Verfügbarkeit’
Rosa gebruikt de term 'Verfügbarkeit', wat zowel beschikbaarheid als beheersbaarheid betekent. Resonantie kan alleen ontstaan als er sprake is van een zekere mate van onbeschikbaarheid en onbeheersbaarheid. Wat je volledig beheerst, kan je niet meer overkomen. Rosa pleit voor een houding waardoor je de wereld toelaat iets met je te doen, in plaats van haar voortdurend via beschikbaarheid te reduceren tot wat jij met de wereld kan doen.
Hij onderscheidt vier dimensies in beschikbaarheid: zichtbaarheid, toegankelijkheid, beheersbaarheid en bruikbaarheid. Alles waarover wij volledig kunnen beschikken - wat beschikbaar is op alle vier de dimensies - verliest resonantievermogen.
Rosa laat zien dat we in de moderne tijd een fundamentele gerichtheid hebben op ‘beschikbaar maken’, waarbij hij zegt dat niet de beschikbaarheid zélf het probleem is, maar een houding tegenover de wereld die niet meer toelaat haar onverwacht te laten spreken. Zijn kritiek richt zich op het systeem dat beschikbaarheid als einddoel blijft najagen. Beschikbaarheid als doel is dodelijk voor resonantie. Een houding die gericht is op vasthouden, beheersen en beschikbaar stellen, maakt een resonantie-ervaring juist onmogelijk.

Voortdurende uitwisseling
Socrates zou waardering hebben voor de manier waarop Rosa het begrip 'beschikbaarheid' als het ware uitbeent. Hij zou Rosa een goed dialecticus noemen, die een begrip volgens natuurlijke geledingen verdeelt, zoals een slager vlees snijdt. Het gaat om het ontleden zonder iets kapot te maken of over het hoofd te zien. Ook de geraaktheid als startpunt van Rosa’s onderzoek naar resonantie is Socrates op het lijf geschreven: stilstaan bij wat werkelijk waarde heeft in een voortdurend veranderende wereld. Bij hem telt in eerste instantie het onderzoeken zélf en de vragen die daar deel van uitmaken. Vervolgens het gezamenlijk zoeken en je laten raken door de denkbeelden van een ander, als opbrengst op zich.
Socrates zou resonantie zelf hebben kunnen beschrijven als een moment waarop de eeuwigheid inbreekt in de tijd en zo een glimp zichtbaar maakt van ware kennis. Dat is de soort kennis waar hij altijd naar op zoek was. Rosa’s idee zou zo maar een uitspraak van Socrates kunnen zijn: “We houden des te meer van de dingen die ons tot op zekere hoogte ontgaan.”